Những vấn đề và thách thức đặt ra đối với bảo tồn, phát huy di sản, phát triển du lịch bền vững trong quá trình mở rộng đô thị Ninh Bình
Nguyễn Anh Tuấn (Viện trưởng Viện Kinh tế Du lịch và ThS. Hoàng Đạo Bảo Cầm (Viện Nghiên cứu Phát triển Du lịch)
Mở đầu
Định hướng phát triển thành phố Ninh Bình trở thành Đô thị Di sản thiên niên kỷ và trở thành thành phố trực thuộc Trung ương vào năm 2035 là tầm nhìn đầy tham vọng nhưng cũng rất thực tế, phù hợp với vị trí, vị thế và tiềm năng phát triển của một vùng đất lịch sử với nhiều giá trị di sản quý báu đã được công nhận rộng rãi. Tầm nhìn này được khẳng định trong Quy hoạch tỉnh Ninh Bình thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 được phê duyệt tại Quyết định số 218/QĐ-TTg ngày 04/3/2024 của Thủ tướng Chính phủ. Theo Quy hoạch này, thành phố Ninh Bình hợp nhất với huyện Hoa Lư phát triển thành đô thị loại I trực thuộc Tỉnh, với tầm nhìn đến năm 2035 trở thành thành phố trực thuộc Trung ương mang đặc trưng của một đô thị di sản thiên niên kỷ, là thành phố sáng tạo và là một trung tâm lớn của cả nước và khu vực Châu Á – Thái Bình Dương, có giá trị thương hiệu cao về du lịch, công nghiệp văn hóa, kinh tế di sản. Đây là mục tiêu phù hợp với tiềm năng của vùng đất Cố đô Hoa Lư, hệ thống di sản cảnh quan, tự nhiên và xu thế vận động, phát triển kinh tế di sản hiện nay. Tham luận này chỉ luận bàn một số vấn đề và thách thức đặt ra và đề xuất một số giải pháp, khuyến nghị đối với công tác bảo tồn, phát huy di sản để đáp ứng yêu cầu phát triển du lịch bền vững trong quá trình mở rộng đô thị Ninh Bình theo Quy hoạch tỉnh Ninh Bình vừa được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt.
- Khái quát thực trạng và vấn đề thách thức đặt ra đối với phát triển du lịch bền vững trong quá trình mở rộng đô thị Ninh Bình
Thành phố Ninh Bình mới bao gồm phần đô thị hiện hữu có diện tích gần 47km2 và khu vực rộng lớn hơn với diện tích lên tới trên 103km2 của huyện Hoa Lư. Với đặc điểm hiện nay của thành phố Ninh Bình, vùng đô thị hiện hữu của TP Ninh Bình hiện nay sẽ là khu vực đô thị trung tâm của TP Ninh Bình mở rộng và có chức năng là trung tâm hành chính – chính trị, văn hóa và là trung tâm tổng hợp của tỉnh Ninh Bình. Các khu vực mới mở rộng bao gồm Khu danh thắng Tràng An, Khu vực Bái Đính, Khu vực Bến Đang và khu vực nông thôn. Khu vực mở rộng này chính là không gian chủ yếu chứa đựng các giá trị di sản và những tài nguyên du lịch quan trọng nhất của tỉnh cũng như thành phố Ninh Bình.
Thành phố Ninh Bình mở rộng và khu vực phụ cận chứa đựng hầu hết các tài nguyên du lịch quan trọng nhất của tỉnh Ninh Bình, trong đó nổi trội là Quần thể danh thắng Tràng An đã được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa và thiên nhiên của thế giới. Nằm trong ranh giới Quần thể danh thắng có 02 di tích cấp quốc gia đặc biệt là cố đô Hoa Lư và danh thắng Tràng An – Tam Cốc, Bích Động. Bên cạnh đó Vườn Quốc gia Cúc Phương, Khu bảo tồn đất ngập nước Vân Long cũng là những tài nguyên du lịch hết sức có giá trị.
Hệ thống di tích đồ sộ với 1.879 di tích văn hóa – lịch sử bao gồm 04 di tích đặc biệt cấp quốc gia, 103 di tích cấp quốc gia và 314 di tích được công nhận là di tích cấp tỉnh.
Với hệ thống tài nguyên du lịch có giá trị, Ninh Bình đã phát triển hệ thống sản phẩm du lịch phong phú bao gồm các sản phẩm du lịch chính như: du lịch tham quan thắng cảnh, hang động; du lịch văn hóa – tâm linh trong đó có du lịch di sản; du lịch sinh thái – cộng đồng; du lịch làng nghề, lễ hội và nhiều sản phẩm du lịch bổ trợ khác. Sản phẩm du lịch đô thị đã bắt đầu hình thành thời gian qua như du lịch sự kiện, hội nghị hội thảo (MICE) hay du lịch ẩm thực, mua sắm, giải trí tại khu vực tái hiện phố cổ Hoa Lư.
Có thể thấy, sự phát triển du lịch di sản ở Ninh Bình đã thu được những thành công nhất định. Thành công này đã góp phần khẳng định chân lý chỉ khi di sản được sử dụng, khai thác để phát triển mới là di sản sống. Thành công của di sản Ninh Bình cũng đã được bà Audrey Azoulay, Tổng Giám đốc UNESCO, vinh danh khi nhận định “Quần thể danh thắng Tràng An đã trở thành hình mẫu, câu chuyện thành công trong việc duy trì mối quan hệ cân bằng giữa phát triển và bảo tồn di sản… Khu di sản này đã kết hợp thành công giữa phát triển kinh tế và du lịch bền vững mà vẫn có thể tôn trọng thiên nhiên, đảm bảo hài hòa lợi ích của người dân”.
Đánh giá về mô hình bảo tồn và phát huy giá trị di sản của Ninh Bình, Tiến sỹ Ryan Rabett, Đại học Cambride, Vương quốc Anh nhận định: “Đây là mô hình tuyệt vời, độc đáo ở Đông Nam Á, nơi mà chính quyền địa phương, doanh nghiệp và cộng đồng dân cư cùng chung tay bảo tồn di sản, phát triển du lịch. Mọi hoạt động đều đan cài trên cơ sở hài hòa các lợi ích. Số tiền thu được từ du lịch lại tái đầu tư vào hoạt động bảo tồn, nghiên cứu khảo cổ học. Tôi cho rằng, đây là mô hình hợp tác công tư hiệu quả trong quản lý di sản”.
Tuy nhiên, có thể thấy một sản phẩm du lịch quan trọng là du lịch đô thị gần như còn vắng bóng trong hệ thống sản phẩm du lịch của Ninh Bình.
Mặc dù du lịch Ninh Bình đã phát triển hết sức nhanh trong giai đoạn từ 2019 trở về trước cũng như có sự phục hồi mạnh mẽ trong giai đoạn vừa qua, có thể nhận định rõ một số khó khăn, thách thức đối với sự phát triển bền vững của du lịch tỉnh Ninh Bình nói chung và du lịch đô thị Ninh Bình nói riêng như sau:
– Hiệu quả kinh tế của ngành du lịch chưa thực sự thuyết phục khi giá trị tổng thu từ du lịch còn thấp, mặc dù số lượng khách đến rất lớn, do mức chi tiêu trung bình của khách chưa cao, đặc biệt là lượng khách du lịch lưu trú còn rất thấp.
– Chưa thu hút được các nguồn lực đầu tư lớn để biến các tiềm năng thành sản phẩm du lịch có chất lượng cao phục vụ khách du lịch.
– Việc đầu tư xây dựng kết cấu hạ tầng các khu du lịch chưa đồng bộ, chưa tạo được động lực và sức hấp dẫn thu hút các nhà đầu tư, đặc biệt là các nhà đầu tư chuyên nghiệp, có uy tín.
– Sản phẩm du lịch chưa phong phú, chất lượng chưa cao; còn thiếu khách sạn và dịch vụ cao cấp, các dịch vụ bổ sung có chất lượng. Hạn chế này gắn liền với thách thức về thị trường du lịch, khi khách đi tham quan trong ngày chiếm tỷ trọng rất lớn và khách có sử dụng dịch vụ lưu trú, khách du lịch nghỉ dưỡng còn chiếm tỷ trọng rất khiêm tốn.
– Thiếu sự gắn kết chặt chẽ giữa du lịch với các ngành, lĩnh vực khác.
– Đội ngũ nhân lực du lịch còn yếu và thiếu cả về chất lượng và số lượng. Công tác đào tạo nâng cao chất lượng đội ngũ lao động của từng doanh nghiệp còn chưa được thực sự coi trọng.
– Chưa có chiến lược và kế hoạch quản trị rủi ro để có thể ứng phó kịp thời với thiên tai và các rủi ro khác đối với ngành du lịch.
Một số nguyên nhân có thể được nhận định, chỉ ra như sau:
– Đầu tư cho phát triển du lịch thực sự trở thành ngành kinh tế mũi nhọn chưa được quan tâm thỏa đáng; chưa có những định hướng chiến lược; nhận thức xã hội và nhân dân địa phương về vai trò, thế mạnh của ngành Du lịch – ngành kinh tế mũi nhọn còn chưa đầy đủ.
– Nguồn kinh phí từ ngân sách nhà nước dành cho đầu tư kết cấu hạ tầng phục vụ du lịch ở tỉnh Ninh Bình còn hạn chế, trong khi đó, nguồn kinh phí xã hội hóa chưa nhiều, nguồn đầu tư liên doanh liên kết trong và ngoài nước còn hạn chế.
– Hệ thống chính sách, quy định pháp luật liên quan đến phát triển du lịch nói chung còn chưa thực sự đồng bộ, còn chồng chéo về hệ thống quản lý, chưa thật sự thông thoáng so với yêu cầu phát triển và hội nhập quốc tế, chưa giải quyết tốt mối quan hệ giữa quản lý, khai thác và phát triển.
– Chưa tạo được cơ chế, chính sách đột phá khuyến khích, thu hút mạnh mẽ nguồn vốn xã hội và các nhà đầu tư có tiềm lực vào phát triển du lịch. Chưa có cơ chế chính sách hỗ trợ cụ thể cho doanh nghiệp, người dân tham gia hoạt động du lịch. Việc huy động các nguồn lực đầu tư phát triển du lịch chưa đa dạng.
– Công tác phối hợp giữa các ngành, cơ quan quản lý nhà nước và doanh nghiệp chưa thật sự chặt chẽ; tính liên kết, hợp tác giữa các doanh nghiệp, địa phương khác trong vùng còn lỏng lẻo, thiếu chủ động.
– Từ năm 2020 – 2021, đại dịch COVID-19 đã gây tác động chưa từng có, kinh tế thế giới rơi vào tình trạng suy thoái, các nước, đối tác lớn của Việt Nam đều bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Hầu hết các ngành, lĩnh vực kinh tế đều chịu ảnh hưởng nặng nề, nhiều hoạt động kinh tế, xã hội ngưng trệ, trong đó ngành du lịch là ngành chịu ảnh hưởng nặng nề nhất.
– Mối quan hệ sản phẩm – thị trường du lịch là thách thức to lớn khi đưa ra quyết định phát triển các sản phẩm tại thời điểm hiện nay trong khi quy mô và tính chất của thị trường hiện tại chưa sẵn sàng, phát triển sản phẩm đón đầu thị trường còn hạn chế.
– Việc triển khai hợp tác liên kết phát triển du lịch giữa tỉnh Ninh Bình với các địa phương trong nước và quốc tế còn chưa thường xuyên, chưa khai thác được lợi thế mỗi bên để tạo thành sản phẩm du lịch hấp dẫn du khách.
Quá trình triển khai mở rộng đô thị Ninh Bình trong đó mở rộng sang toàn bộ huyện Hoa Lư theo Quy hoạch tỉnh Ninh Bình thời kỳ 2021 – 2030, tầm nhìn đến năm 2050 cũng sẽ đặt ra một số vấn đề và thách thức giữa hiện đại hóa đô thị và bảo tồn di sản văn hóa trong đô thị, đặc biệt là di sản cố đô Hoa Lư, có thể làm phá vỡ không gian di sản. Do đó, việc phát triển đô thị di sản Ninh Bình phải bảo đảm tuân thủ các quy định pháp luật về di sản văn hóa và Công ước di sản thế giới mà Việt Nam đã cam kết tham gia, trong đó phải tuân thủ nghiêm ngặt những nguyên tắc trong bảo tồn di sản, tránh làm mất tính nguyên gốc và toàn vẹn của di sản cũng như phá vỡ không gian di sản.
- Một số giải pháp và khuyến nghị đối với công tác bảo tồn, phát huy di sản Cố đô Hoa Lư, góp phần phát triển du lịch bền vững trong quá trình mở rộng đô thị Ninh Bình
Để du lịch được phát triển bền vững hơn trong quá trình mở rộng đô thị di sản Ninh Bình, mang lại hiệu quả rõ rệt hơn đối với người dân, cộng đồng, địa phương, các doanh nghiệp và cả khách du lịch, chúng tôi xin đề xuất một số giải pháp, khuyến nghị để chính quyền và các bên liên quan cùng xem xét, cân nhắc triển khai:
(1) Về nhận thức đối với du lịch, bảo tồn, phát huy giá trị di sản và phát triển bền vững: đây là vấn đề cốt lõi, cần luôn được tăng cường, nâng cao, đặc biệt trong quá trình mở rộng đô thị Ninh Bình bao trùm huyện Hoa Lư, nới có di sản thế giới danh thắng Tràng An và Cố đô Hoa Lư. Mặc dù thời gian qua bảo tồn và phát huy di sản ở ở tỉnh Ninh Bình đã được triển khai khá tốt nhưng cần không ngừng quan tâm để luôn có được nhận thức đúng đắn đối với những vấn đề cốt lõi liên quan đến phát triển bền vững, đặc biệt là đảm bảo hài hòa lợi ích, bảo tồn phát huy giá trị di sản danh thắng Tràng An, Cố đô Hoa Lư và đóng góp vào việc nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường của các bên liên quan, bao gồm cả người dân địa phương và khách du lịch tại khu vực đô thị di sản.
(2) Quy hoạch và quản lý thực hiện quy hoạch: là giải pháp quan trọng hàng đầu làm cơ sở cho phát triển theo định hướng, với mục tiêu đã được xác định và công nhận một cách rộng rãi. Cùng với giải pháp quy hoạch, định hướng thiết kế đô thị, thiết kế kiến trúc cũng đóng vai trò vô cùng quan trọng trong việc hình thành bản sắc riêng của đô thị di sản Ninh Bình, vừa hiện đại, vừa mang đặc điểm riêng của địa phương, đồng thời mang lại ấn tượng thân thiện, sâu sắc đối với khách du lịch. Chú trọng công tác quản lý thực hiện quy hoạch để đảm bảo thực hiện tốt các quy định pháp luật về bảo tồn, bảo vệ di sản trong quá trình mở rộng đô thị Ninh Bình, đặt biệt là tại khu vực Cố đô Hoa Lư.
(3) Bảo vệ môi trường là công tác đặc biệt quan trọng và cần được coi như điều kiện tiên quyết trước khi thực thi các chính sách, dự án đầu tư phát triển tại đô thị di sản Ninh Bình, đặc biệt tại không gian quần thể danh thắng Tràng An để đảm bảo không có rủi ro, nguy cơ đối với môi trường ở khu vực di sản vì môi trường là nền tảng quan trọng cho phát triển du lịch cũng như đối với cuộc sống của người dân. Bên cạnh môi trường, vấn đề biến đối khí hậu cần được đặc biệt chú trọng.
(4) Áp dụng giải pháp thuận tự nhiên trong phát triển hạ tầng: Trong các dự án phát triển hạ tầng tại đô thị Ninh Bình, cần đặc biệt coi trọng giải pháp thuận tự nhiên (NbS – Nature-based Solutions) là những giải pháp phù hợp với điều kiện thực tế của khu vực di sản Tràng An – Ninh Bình.
(5) Phát triển đô thị di sản thông minh, chuyển đổi số… đóng vai trò hết sức quan trọng đối với việc duy trì năng lực cạnh tranh, nâng cao chất lượng sản phẩm của du lịch, chất lượng trải nghiệm của du khách, đồng thời đảm bảo cơ hội phát lâu dài của đô thị nói chung, du lịch nói riêng, do vậy, phát triển đô thị di sản Ninh Bình thành đô thị di sản thông minh, thực hiện chuyển đổi số toàn diện cũng cần được quan tâm thích đáng và triển khai thực hiện sớm nhất có thể.
(6) Kiểm soát sức chứa của điểm đến: Một vấn đề khác, chúng tôi hết sức quan tâm là về sức chứa du lịch của các điểm đến, đặc biệt đối với hệ thống di sản của Thành phố Ninh Bình mở rộng. Kiểm soát sức chứa có ý nghĩa hết sức quan trọng đối với việc bảo vệ di sản, bảo vệ môi trường cả tự nhiên và xã hội, và đảm bảo chất lượn trải nghiệm của khách du lịch. Do vậy, cần thực hiện đánh giá sức chứa du lịch, đặc biệt đối với những khu vực có độ nhạy cảm cao như khu vực Cố đô Hoa Lư, Tam Cố – Bích Động để có các biện pháp kiểm soát và điều chỉnh kịp thời.
(7) Xây dựng Chiến lược và kế hoạch ứng phó rủi ro, thiên tai:
Du lịch là ngành nhạy cảm, chịu tác động của nhiều yếu tố khách quan như thiên tai, dịch bệnh, biến đổi khí hậu, chiến tranh, tranh chấp lãnh thổ, xung đột vũ trang,…Một trong những bài học lớn được rút ra sau đại dịch COVID-19 cũng như sau những thiên tai, thảm họa tự nhiên ở Việt Nam và trên thế giới, việc xây dựng Chiến lược và Kế hoạch ứng phó rủi ro, thiên tai ở quy mô tỉnh, địa phương, cũng như các điểm đến, điểm tham quan là hết sức cần thiết để có thể chủ động đối phó và giảm thiểu tối đa mức độ thiệt hại, rủi ro cho người dân, cho địa phương và cho khách du lịch. Do đó, Ninh Bình cần chú trọng xây dựng Chiến lược và Kế hoạch ứng phó rủi ro, thiên tai trong hoạt động du lịch để chủ động ứng phó với mọi biến cố bất ngờ xảy ra, tác động tiêu cực tới sự phát triển của du lịch./.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
- Bộ Chính trị (2017), Nghị quyết về Phát triển du lịch Việt Nam trở thành ngành kinh tế mũi nhọn, số 08-NQ/TW, ngày 16/01/2017, Hà Nội.
- Quốc hội (2001, 2009), Luật Di sản Văn hóa và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Di sản Văn hóa.
- Quốc hội (2017), Luật Du lịch, số 09/QH14, ngày 19/6/2017, Hà Nội.
- Quốc hội (2023), Quy hoạch tổng thể quốc gia thời kỳ 2021- 2030, tầm nhìn đến năm 2050
- Thủ tướng Chính phủ (2024), Quy hoạch tỉnh Ninh Bình thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050
- Chính phủ (2021), Quyết định Phê duyệt Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh giai đoạn 2021 – 2030, tầm nhìn đến năm 2050, số 1658/QĐ-TTg ngày 01/10/2021, Hà Nội.
- Thủ tướng Chính phủ (2020), Quyết định phê duyệt “Chiến lược phát triển du lịch Việt Nam đến năm 2030”, số 147/QĐ-TTg ngày 22/01/2020.
- Thủ tướng Chính phủ (2022), Quyết định phê duyệt Kế hoạch hành động quốc gia về tăng trưởng xanh giai đoạn 2021 – 2030, số 882/QĐ-TTg, ngày 28/7/2022.
- Quốc hội (2023), Quy hoạch tổng thể quốc gia thời kỳ 2021 – 2030, tầm nhìn đến năm 2050.
- Nguyễn Anh Tuấn và đồng tác giả (2020), “Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển du lịch Việt Nam theo hướng tăng trưởng xanh”, Nhiệm vụ KH&CN thuộc Chương trình trọng điểm cấp Bộ: Phát triển du lịch theo hướng tăng trưởng xanh thực hiện 2019 – 2021.